Αρχαιολογικοί χώροι

ΜΕΣΗΜΒΡΙΑ – ΖΩΝΗ

Στην παραλία της Μεσημβρίας, 22 χλμ δυτικά από την Αλεξανδρούπολη, βρίσκεται ο αρχαιολογικός χώρος Μεσημβρίας – Ζώνης.
Η Μεσημβρία – Ζώνη είναι μία από τις αποικίες της Σαμοθράκης που ιδρύθηκαν στα Ν.Α. παράλια της Θράκης, ανάμεσα στη Μαρώνεια και την Αλεξανδρούπολη, στα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. Η διπλή ονομασία οφείλεται στο ότι όταν ξεκίνησαν οι ανασκαφές, η θέση ήταν ευρύτερα γνωστή ως Μεσημβρία, τα τελευταία ανασκαφικά δεδομένα όμως οδηγούν στο συμπέρασμα ότι πρόκειται μάλλον για τη Ζώνη. Η Ζώνη αναφέρεται επίσης ως αποικία της Σαμοθράκης.
Η πόλη έφτασε σε μεγάλη ακμή τον 5ο και 4ο π.Χ. αιώνα. Κατά την Μακεδονική και αργότερα Ρωμαϊκή κυριαρχία, με τη δημιουργία χερσαίων δρόμων, η πόλη αρχίζει να παρακμάζει. Υπάρχουν ωστόσο λίγα δείγματα περιστασιακής κατοίκησης μέχρι και τον 6ο μ.Χ. αιώνα.
Η ανασκαφή άρχισε το 1966 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Έχει αποκαλυφθεί το τείχος, ενισχυμένο με πύργους κατά διαστήματα. Μέσα στα όρια του τείχους υπάρχουν σύνολα κατοικιών. Δείγματα για τον πολεοδομικό ιστό, δύο δημόσια κτίρια, το ιερό της Δήμητρας και ο ναός του Απόλλωνος.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα μικρό τμήμα της πόλης στα Ν.Δ. που στα ελληνιστικά χρόνια απομονώθηκε, περιτειχισμένο με δικό του τείχος και αυτόνομη εσωτερική οργάνωση. Στα δυτικά της πόλης και έξω από το τείχος βρίσκεται το νεκροταφείο.
Στον αρχαιολογικό χώρο Μεσημβρίας – Ζώνης γίνονται περιορισμένες αναστηλωτικές εργασίες που αφορούν στη συντήρηση και κατά τόπους αποκατάσταση των αρχαιολογικών λειψάνων που αποκαλύπτονται.
Τα σημαντικότερα μνημεία και αρχιτεκτονικά σύνολα του αρχαιολογικού χώρου είναι:

• Το Ιερό Δήμητρας. Μικρή κατασκευή από λευκό καλά επεξεργασμένο μάρμαρο και διαστάσεις 1.50 Χ 7.50μ. Στο εσωτερικό της βρέθηκαν αργυρά, χρυσά, επάργυρα και επίχρυσα πλακίδια με ανάγλυφες παραστάσεις σχετικές με τη λατρεία της Δήμητρας, 4ος αιώνα π.Χ.

• Το Ιερό Απόλλωνος. Ορθογώνιο κτίσμα με διαστάσεις 9 x 15μ. Έχει πρόναο, σηκό και σώθηκε τριβαθμιδωτή κρηπίδα. Ανήκει σε οικοδομικό συγκρότημα διαστάσεων 35 Χ 45μ. με κεντρική πλακοστρωμένη αυλή που περικλείεται από στοά. Στο εσωτερικό βρέθηκαν, μεταξύ άλλων, πολλά θραύσματα κεραμικής 6ου και 5ου αιώνα π.Χ. και εγχάρακτες επιγραφές.

• Κτιριακό συγκρότημα, όπου μέσα στους τρεις χώρους του βρέθηκε μεγάλος αριθμός αμφορέων. Στο μεσαίο, οι αμφορείς με το στόμιο στο έδαφος θεωρήθηκε ότι εξυπηρετούσαν την αποστράγγιση του εδάφους, 6ος – 5ος αιώνας π.Χ.

• Η μοναδική πύλη στα δυτικά του τείχους της πόλης.

• Διβαθμιδωτή κρηπίδα.

• Τμήμα του δυτικού τείχους με λέσβια τοιχοδομία.

• Τμήμα του δυτικού τείχους και υπολείμματα δύο πύργων.
Αρχαιολογικός Χώρος Μεσημβρίας - Ζώνης
68100, Δίκελλα, Αλεξ/πολης
τηλέφωνο: 25510 96214

ΜΑΚΡΗ

Δώδεκα χιλιόμετρα δυτικά από την Αλεξανδρούπολη βρίσκεται το χωριό Μάκρη με το γραφικό λιμανάκι του Πλάτανου. Πάνω από την παραλία ένας φυσικός όγκος με μία τούμπα (γήλοφο) στην κορυφή του. Μέσα στο βράχο ανοίγεται μία σπηλιά, γνωστή στους ντόπιους ως Σπηλιά του Κύκλωπα, η οποία παρουσιάζει ίχνη χρήσης από τα προϊστορικά χρόνια έως τα βυζαντινά χρόνια, ενώ περιφερειακά της έχουν λαξευτεί διάφορες κατασκευές, όπως κόγχες και σκαλοπάτια.
Ο χώρος κατοικήθηκε κατά την Νεολιθική περίοδο (5000 π.Χ.) στην περιοχή της Σπηλιάς. Τα επάλληλα κτίσματα που ήταν κατασκευασμένα από πηλό δημιούργησαν μικρό ύψωμα (Τούμπα). Γύρω στο 1000 π.Χ. οι Θράκες είχαν ιδρύσει εδώ μικρό οικισμό. Οι Έλληνες άποικοι τον 7ο αιώνα π.Χ. δημιούργησαν μικρό εμπορικό σταθμό και κατασκευάστηκε ισχυρό αναλημματικό τείχος. Στη βυζαντινή εποχή ο χώρος χρησιμοποιήθηκε ως νεκροταφείο.
Ο χώρος αποκαλύφθηκε κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο πρώτος αρχαιολόγος που τον επισκέφθηκε ήταν ο Γ. Μπαλακάκης που τον ταύτισε με την αρχαία Ζώνη και το ακρωτήριο Σέρρειο. Η ΙΘ’ ΕΠΚΑ άρχισε ανασκαφές το 1988 που συνεχίζονται μέχρι σήμερα. Αποκαλύφθηκε ο νεολιθικός οικισμός που είναι από τους σημαντικότερους της Βαλκανικής και έγινε φανερό ότι ο αρχαίος οικισμός δεν είναι η πόλη Ζώνη αλλά εμπορικός σταθμός. Το ακρωτήριο Σέρρειο ταυτίζεται πλέον με την απόληξη του Ισμάρου.

Σημαντικότερα μνημεία και αρχιτεκτονικά σύνολα της περιοχής θεωρούνται:

• Νεολιθικός οικισμός

• Κατοικίες με δάπεδα, τοίχους πασσαλόπηκτους, φούρνους, εστίες κλπ.

• Εμπορικός σταθμός κλασικών ρωμαϊκών χρόνων.

• Διακρίνονται δύο αποθέτες, τείχος και κατοικίες.

• Σπηλιά «του Κύκλωπα». Μικρό σπήλαιο με δύο χώρους.

• Λαξευτές κατασκευές.

• Διακρίνονται σκαλοπάτια, κόγχες, δεξαμενές, παρατηρητήριο.

ΤΡΑΪΑΝΟΥΠΟΛΗ

Τα ερείπια μιας σημαντικής ρωμαϊκής πόλης, της Τραϊανούπολης, βρίσκονται 14 χλμ. ανατολικά της Αλεξανδρούπολης και νότια του χωριού Λουτρός.
Ιδρύθηκε από τον αυτοκράτορα Μάρκο Ούλπιο Τραϊανό (98-117 μ.Χ.) πάνω στον άξονα της περίφημης Εγνατίας Οδού, υπολείμματα της οποίας μπορεί ο επισκέπτης να δει δεξιά του δρόμου Λουτρού - Μοναστηρακίου, και αποτέλεσε το νέο αστικό κέντρο της παρηκμασμένης Σαμοθρακικής Περαίας. Πιθανώς η θέση επιλέχθηκε λόγω τον ιαματικών πηγών της, που λειτουργούν μέχρι σήμερα.
Η Τραϊανούπολη, η νοτιότερη της σειράς των ρωμαϊκών πόλεων επί του ποταμού Έβρου, αποτέλεσε το σημαντικότερο διοικητικό και εκκλησιαστικό κέντρο της περιοχής.
Ο χώρος σημαδεύεται ως ιερός για το χριστιανισμό με το μαρτύριο της Αγίας Γλυκερίας στα 161 μ.Χ.
Η πόλη γνώρισε εκτεταμένη επισκευή των τειχών της από τον Ιουστινιανό και συνέχισε να ακμάζει κατά τους κυρίως βυζαντινούς χρόνους. Εδώ στα 1076 αγορεύθηκε με τέχνασμα αυτοκράτορας ο Νικηφόρος Βρυέννιος.
Μετά την καταστροφή της από τον Ιωαννίτζη στα 1206 η Τραϊνούπολη συνεχίζει να ζει ως μικρό πόλισμα το οποίο σποραδικά αναφέρεται στις πηγές μέχρι τα μέσα του 14ου αιώνα. Σήμερα σώζονται εκτεταμένες ταφές, ίχνη του οχυρωματικού περιβόλου, όπως και ναΐδριο των μεσοβυζαντινών χρόνων που ανασκάφηκε πρόσφατα με αξιόλογα αποτελέσματα.

Εντός του αρχαιολογικού χώρου, βρίσκεται ένα μεταγενέστερο ιδιότυπο κτίσμα, η "Χάνα". Πρόκειται για ένα επίμηκες καμαροσκέπαστο κτίριο απαρτιζόμενο από δύο χώρους, από τους οποίους ο μικρότερος στο μπροστά τμήμα της κατασκευής, σώζει εστίες που υποδηλώνουν τη χρήση του, ενώ το πίσω μεγάλο δωμάτιο διατηρεί ακόμη ακέραιο τον καμαρωτό του πλινθόκτιστο θόλο, που υποστηρίζεται από λιθόκτιστα διαφραγματικά τόξα.
Το κτίριο σύμφωνα με τους Οθωμανούς συγγραφείς, κτίστηκε από τον εξωμότη στρατηγό του Μουράτ Α' Γαζή Εβρενός, στο τελευταίο τέταρτο του 14ου αιώνα και κατά πάσα πιθανότητα χρησίμευε ως σταθμός των κρατικών υπαλλήλων και στρατιωτών της αυτοκρατορίας.

Σε απόσταση λίγων μέτρων από τη Χάνα, σώζεται ένα συγκρότημα από τέσσερις χώρους λουτρώνων. Οι θολωτές αυτές κατασκευές με τα μικρά παράθυρα, τις γωνιακές κόγχες και τις οξείες φόρμες, θα μπορούσαν να χρονολογηθούν σε μία ευρεία περίοδο, από τα τέλη του 15ου έως τις αρχές του 17ου αιώνα. Είναι οι ίδιοι λουτρώνες των οποίων θεραπευτικές ιδιότητες του νερού εξυμνούνται από τον Εβλιγιά Τσελεμπή λίγο μετά τα μέσα του 17ου αιώνα.
Στην κορυφή του λόφου που υψώνεται στα ανατολικά του αρχαιολογικού χώρου, πιθανή ακρόπολη του ρωμαϊκού οικισμού, εκεί όπου σήμερα βρίσκεται το ναΐδριο του Αγίου Γεωργίου, κάποια χαμηλά ερείπια διακρίνονται από τον περίφημο τεκέ Ισικλάρ, περίφημο κάποτε κέντρο του μπεκτασισμού.

Πρόσφατα ανασκάφτηκε ταφικός τύμβος του 1ου μ.Χ. αι. στην περιφέρεια της Τραϊανούπολης με πλούσια κτερίσματα, τα οποία εκτίθονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κομοτηνής.
Ο χώρος της Τραϊανούπολης με τις ομώνυμες ιαματικές θερμοπηγές, φιλοξενεί αρκετούς επισκέπτες, οι οποίοι μπορούν να απολαύσουν την ομορφιά της περιοχής, να επισκεφθούν τις ιαματικές πηγές, τον πλατανότοπο, το Δέλτα του Έβρου και τους κοντινούς λόφους για παρατηρήσεις πουλιών και περιηγήσεις στο δάσος.

ΠΑΛΑΙΑΠΟΛΗ ΣΑΜΟΘΡΑΚΗΣ

Στην περιοχή Παλαιάπολη, στη βόρεια παραλία της Σαμοθράκης, βρίσκεται ο Αρχαιολογικός Χώρος Παλαιάπολης. Τα λατρευτικά και δημόσια κτίρια είναι αυτά που κατά κύριο λόγο, διασώζονται μέχρι σήμερα, όπως το Ιερό των Μεγάλων Θεών. Η πρωιμότερη θρησκευτική δραστηριότητα τοποθετείται στον 7ο αιώνα π.Χ. ενώ οι μόνιμες κατασκευές χρονολογούνται από το πρώτο μισό του 4ου αιώνα π.Χ. και κυρίως στον 3ο αιώνα π.Χ. μέχρι την πρώιμη αυτοκρατορική περίοδο.

Το Ιερό των Μεγάλων Θεών ήταν αφιερωμένο στην λατρεία και την τέλεση των Μυστηρίων των Μεγάλων Θεών που ακτινοβόλησαν στη διάρκεια της ελληνικής και ρωμαϊκής αρχαιότητας. Η ταυτότητα και η φύση των θεών της Σαμοθράκης που αναφέρονται με το όνομα Κάβειροι παραμένει αινιγματική. Η πρώτη έρευνα έγινε από τον Γάλλο Πρόξενο Μ. Champoiseau το 1863 στο κοίλο του Θεάτρου. Οι πρώτες συστηματικές ανασκαφές έγιναν το 1873 και 1875 από τον αυστριακό Α. Conze. Από το 1938 στο Ιερό κάνει ανασκαφές το Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης με την διεύθυνση του Κ. Lehmann και στη συνέχεια (μετά το θάνατό του, το 1960) του J. R. McCredie.
Το 1956 αναστηλώθηκαν πέντε κίονες και τα κεντρικά επιστύλια της πρόσοψης του Ιερού με την οικονομική υποστήριξη του Ιδρύματος Bollingen.
Τα σημαντικότερα μνημεία και αρχιτεκτονικά σύνολα του αρχαιολογικού χώρου είναι:
• Το «Τέμενος». Αποτελούσε το πρωιμότερο και μεγαλύτερο μαρμάρινο κτήριο στο ιερό, στο οποίο δέσποζε, κατέχοντας κεντρική θέση στη λατρεία των Μεγάλων Θεών. Το κτίριο περιέτρεχε ζωφόρος με χορεύτριες. Γύρω στα 340 π.Χ.

• Το Ιερό είναι το σημαντικότερο κτίριο μετά το «Τέμενος». Εδώ γινόταν η η μύηση στο δεύτερο βαθμό των Μυστηρίων, την Εποπτεία. Ανάμεσα στο 325 – 150 π.Χ.

• Η Θόλος της Αρσινόης. Αφιέρωμα της βασίλισσας Αρσινόης, συζύγου του Λυσιμάχου, στους Μεγάλους Θεούς. Αποτελεί το μεγαλύτερο γνωστό κλειστό κυκλικό οικοδόμημα στην αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική (288 – 281 π.Χ.).

• Το Πρόπυλο του Πτολεμαίου Β’.

• Αφιέρωμα του Πτολεμαίου Β’ Φιλάδελφου στους Μεγάλους Θεούς, Ανάμεσα στο 285 – 281 π.Χ.

• Η Στοά. Οικοδομήθηκε επάνω στον δυτικό λόφο για να στεγάσει τους επισκέπτες του Ιερού. Πρώτο μισό του 3ου αιώνα π.Χ.

• Το Ανάκτορο. Είναι το κτίριο του πρώτου βαθμού της μύησης στα Μυστήρια της Μύησης. Πρώιμη αυτοκρατορική περίοδος (γύρω στον 1ο αιώνα π.Χ.).

• Ο Ιερός Κύκλος. Είναι ένας κυκλικός χώρος με πέντε κυκλικές βαθμίδες για όρθιους θεατές που παρατηρούσαν ή μετείχαν στο δρώμενα. Τέλος του 5ου – αρχές του 4ου αιώνα π.Χ.

• Το Μνημείο της Νίκης. Είναι μία ορθογώνια κατασκευή ανοικτή στο βορρά, όπου βρισκόταν τοποθετημένο το άγαλμα της Νίκης της Σαμοθράκης πάνω σε πλώρη πλοίου (σήμερα στο Μουσείο του Λούβρου). Πρώιμος 2ος αιώνας π.Χ.
Δίπλα στον αρχαιολογικό χώρο βρίσκεται το Αρχαιολογικό Μουσείο. Το μουσείο στεγάζει σήμερα όσα τοπικά ευρήματα έχουν απομείνει. Τα πιο πολλά ήρθαν στο φώς μετά τις ανασκαφές των Αμερικάνων, υπάρχουν μερικά που βρήκαν οι κάτοικοι καθώς και όσα είχε συλλέξει ο πνευματικός άνθρωπος της Σαμοθράκης Νικόλαος Φαρδύς. Ο χώρος του μουσείου περιλαμβάνει ευρήματα κυρίως από την ανασκαφή στο Ιερό των Μεγάλων Θεών.

Ιερά Μονή Παναγίας του Έβρου

Βρίσκεται στην παραθαλάσσια περιοχή της Μάκρης και σε απόσταση πέντε χιλιομέτρων από αυτήν. Ιδρύθηκε το 1978 από τον τότε Μητροπολίτη Αλεξανδρουπόλεως και νυν Θεσ/νίκης κ. Άνθιμον και επανδρώθηκε το 1983.
Το κτιριακό συγκρότημα περιλαμβάνει το αρχικό σε σχήμα Π διώροφο οίκημα κελιών και χώρων υποδοχής γύρω από το Καθολικό της "Κοιμήσεως της Θεοτόκου" και τη νέα πτέρυγα δηλαδή τράπεζα, κουζίνα, αποθηκευτικοί χώροι, εργαστήρια, βιβλιοθήκη και συμπληρωματικά κελιά. Η Ιερά Μονή είναι περιτειχισμένη και περιβάλλεται από ελαιώνες καλλιεργούμενους από τις Μοναχές. Τέσσερα Παρεκκλήσια, Αγίου Χαραλάμπους, Αγίου Βλασίου, Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, Αγίας Ευφημίας, οριοθετούν την περιοχή της Μονής και δύο του Αγίου Ανθίμου και του Αγίου Ανδρέα είναι ενσωματωμένα σ' αυτήν.
Τα ασκούμενα στην Ιερά Μονή παραδοσιακά διακονήματα είναι: Η Βυζαντινή αγιογραφία, η ιερορραπτική, η εκκλησιαστική κεντητική, η κατασκευή μοσχοθυμιάματος και μικροαντικειμένων και η κηροπλαστική. Η Μονή συνδέεται με Ιερές Μονές ομόδοξων χωρών Βουλγαρίας, Σερβίας, Ρουμανίας, Ρωσίας, Συρίας, Λιβάνου και φιλοξενεί τις εξ αυτών μοναχές προς εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας, της βυζαντινής μουσικής και των ενεργών διακονημάτων της.
Τα πολλά αποθησαυρισμένα άγια Λείψανα Ιεραρχών, Οσίων, Μαρτύρων, αποτελούν μέγιστη ευλογία για τη Μοναστική Αδελφότητα και τους προσκυνητές. Η ετήσια Πανήγυρις τελείται την 23η Αυγούστου, κατά την απόδοση της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.

Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου Αετοχωρίου

Στη χωριό Αετοχώρι του Δήμου Τραϊανούπολης, περί τα 11 χιλιόμετρα από την Αλεξανδρούπολη το έτος 1981 ο Μητροπολίτης Αλεξανδρουπόλεως, και νυν Θεσσαλονίκης, Άνθιμος ίδρυσε το ανδρικό μοναστήρι του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου. Θεμελιώθηκε στις 26-9-1989 και εγκαινιάσιηκε επίσημα στις 21-6-1992. Αν και νεότευκτο και χωρίς ιστορία, σύντομα κατέστη γνωστό στην ευρύτερη περιοχή και αποτελεί όαση πνευματική στην ακριτική και ευαίσθητη περιοχή του Έβρου.
Το κτιριακό συγκρότημα με επίκεντρο το καθολικό (ρυθμού βυζαντινού τρίκοχο), είναι άνετο, ευρύχωρο και φιλόξενο. Όλα είναι καινούργια εκτός από μια εικόνα της Παναγίας (του 1786) και μία εικόνα του Χριστού του 18ου αιώνα δώρα του ιδρυτού και κτήτωρος Μητροπολίτου.
Το Μάϊο του 1996 εγκαινιάστηκε η νέα πτέρυγα της Μονής (Ξενώνες δυνατότητας φιλοξενίας 50 ατόμων και συνεδριακό κέντρο πλήρως εξοπλισμένο 120 θέσεων).
Κάθε χρόνο φιλοξενούνται περίπου 500 άτομα. Στο συνεδριακό κέντρο φιλοξενήθηκαν διεθνή, κυρίως ιατρικά, συνέδρια. Επίσης το πανελλαδικό συνέδριο της Αστυνομίας και το διαβαλκανικό των συλλόγων εθελοντών αιμοδοτών, αλλά και διάφορα άλλα τοπικού χαρακτήρα.
Την Κυριακή των Αγίων Πάντων του 2003 θεμελιώθηκε και σχεδόν έχει ολοκληρωθεί ο ναός προς τιμήν πάντων των Θρακών Αγίων. Πολύτιμο θησαύρισμα της Μονής αποτελούν τα τεμάχια των ιερών λειψάνων, των εκ Σαμοθράκης πέντε νεομαρτύρων (Μανουήλ, Γεωργίου, Μιχαήλ, Θεοδώρου και Γεωργίου) που μαρτύρησαν το 1835 στη Μάκρη Αλεξανδρούπολης, του αγίου Παντελεήμονος, του αγίου Χαραλάμπους κ.ά.
Η Ιερά Μονή πανηγυρίζει τρεις φορές το χρόνο. Στις 8 Μαΐου, του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, στις 26 Σεπτεμβρίου, για την Μετάσταση του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, και την Κυριακή των Αγίων Πάντων που πανηγυρίζει το νεόκτιστο Παρεκκλήσιο Πάντων των Θρακών Αγίων.

Ο Βραχώδης Ναός των Αγίων Θεοδώρων

Στους νοτιοανατολικούς πρόποδες της Ροδόπης, βόρεια της Αλεξανδρούπολης, στο δρόμο προς τον Άβαντα και στην διασταύρωση του Πόταμου, σχηματίζεται ένα πέρασμα που διασχίζει σήμερα η σιδηροδρομική γραμμή Αλεξανδρούπολης - Κομοτηνής. Στην είσοδό του προβάλει επιβλητικό ένα βυζαντινό φρούριο με τετράγωνους πύργους και σε ορισμένα σημεία διπλό τείχος. Η οχύρωση ελέγχει ένα στενό πέρασμα, μια χαράδρα του ορεινού όγκου της Ροδόπης, που χρησιμοποιεί η σύγχρονη σιδηροδρομική γραμμή. Πρόκειται όπως λένε για την βυζαντινή Περιστεριά, απ’ όπου πέρασαν το 1225 ο Θεόδωρος Κομνηνός, ακολουθώντας το δρόμο από τη Γρατσιανού (σημερινή Γρατινή του Ν. Ροδόπης) για τον Έβρο και οι στρατοί του Ιωάννη Καντακουζηνού το 1345. Συνεχίζοντας δυτικά στο δρόμο που περνάει μπροστά από τα κάστρα του Πόταμου και μετά από πορεία 5 χλμ. περίπου δίπλα στη σιδηροδρομική γραμμή, βρίσκεται ο χώρος αναψυχής και το περίφημο σπήλαιο των Αγίων Θεοδώρων.

Το σπήλαιο των Αγίων Θεοδώρων είναι διαμορφωμένο σε ναΐδριο με την προσθήκη χτιστού τέμπλου και με την τοιχογράφηση των επιφανειών του βράχου, θυμίζοντας τις σπηλαιώδεις εκκλησίες της Καππαδοκίας. Οι τοίχοι και το εικονοστάσιο είναι πλούσια διακοσμημένοι με βυζαντινές τοιχογραφίες δύο φάσεων: Η πρώτη χρονολογείται στα τέλη του 11ου αι. και ανήκει στη λεγόμενη “μοναστική” τεχνοτροπία, η δεύτερη στη στροφή του 12ου με τον 13ο αι. και διακρίνεται από τα χαρακτηριστικά της λεγόμενης “μεταβατικής εποχής”. Η τέχνη τους αντανακλά τη μεγάλη παράδοση αγιογραφιών της Κωνσταντινούπολης.
Ζωγραφική διακόσμηση καλύπτει τα πλάγια τοιχώματα του διαδρόμου εισόδου και του ναΐσκου, όλη την επιφάνεια του κτιστού τέμπλου και τα τοιχώματα του ιερού βήματος. Είναι πολύ πιθανό ότι αρχικά στο σπήλαιο υπήρξαν μεμονωμένες ζωγραφικές παραστάσεις με χρονική ίσως απόσταση μεταξύ τους και στη συνέχεια έγινε ένα ενιαίο τοιχογραφικό σύνολο που κάλυψε και τις παλαιότερες τοιχογραφίες, όπου υπήρχαν.
Η θεματική κυριαρχία των απεικονίσεων της Θεοτόκου και στο αρχικό και στο νεώτερο στρώμα, ενισχύει την άποψη ότι το παρεκκλήσιο ήταν αφιερωμένο αρχικά στην Παναγιά. Οι τοιχογραφίες διακρίνονται για την εξαιρετική τεχνοτροπία τους, σπάνια δείγματα μνημειακής ζωγραφικής της περιόδου αυτής.

Ναός Αγίας Αναστασίας Μάκρης

Στην Αγία Αναστασία της Μάκρης η κτητορική επιγραφή αναγράφει "το έτος 1833", δηλαδή ο ναός στη σημερινή του μορφή είναι ήδη 177 ετών. Ο ναός φαίνεται ότι κτίστηκε επάνω στα ερείπια παλαιοτέρου χριστιανικού ναού, όπως συνάγεται από την κτητορική επιγραφή στην οποία αναγράφεται επίσης το έτος 1100, πριν 900 χρόνια περίπου. Όπως προκύπτει επίσης από πολλαπλά μαρμάρινα σπαράγματα και θραύσματα, πλάκες, κιονόκρανα, εικόνες που βρίσκονται εκτεθειμένα στο ύπαιθρο, σε περιφραγμένο χώρο, στη νότια πλευρά του κτιρίου, εκεί πρέπει να υπήρχε παλαιότερα αρχαίος ελληνικός ναός.
Ο ναός της Αγίας Αναστασίας, δεν είναι μεγάλος. Είναι ένα ορθογώνιο 30 x 25 μ. περίπου, του τύπου τρίκλιτη βασιλική με ένα υπέροχο ξυλόγλυπτο τέμπλο με εικόνες μεγάλης αξίας. Οι περισσότερες από τις εικόνες του τέμπλου, κυρίως οι μικρές, μεταφέρθηκαν στο Εκκλησιαστικό Μουσείο της Αλεξανδρούπολης (Λεονταρίδειος Σχολή). Για κάποιο διάστημα οι θέσεις έμεναν κενές, μετά αντικαταστάθηκαν με σύγχρονες εικόνες βυζαντινής τεχνοτροπίας.

Η εικόνα της Αγίας Αναστασίας δεν βρίσκεται μόνο αριστερά από την εικόνα της Παναγίας στο τέμπλο, αλλά και δίπλα στο αριστερό ψαλτήρι. Είναι ευμεγέθης, περίπου 1,20 x 0,80 μ. Η Αγία φέρει κορώνα, τον στέφανο της ζωής, που δικαιούνται οι μάρτυρες και κρατάει την λύκηθο.
Οι Συναξαριστές δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στα θαύματα για τη διάλυση φαρμακειών (δηλητηριάσεων), γι' αυτό και επονομάστηκε φαρμακολύτρια. Η μνήμη της εορτάζεται στις 22 Δεκεμβρίου. Η λέξη όμως Αναστασία είχε ιδιαίτερη σημασία για το υπόδουλο έθνος μας, το 1833, όταν κτίστηκε ή μάλλον ανακαινίσθηκε ο ναός, γιατί συμβόλιζε την «Ανάσταση» του γένους.

Δίπλα στην Αγία Αναστασία, στο βόρειο μέρος, σώζονται τα θεμέλια και μέρος του τοίχου από πελεκητές ωραίες πέτρες ενός άλλου ναού, του Αγίου Δημητρίου, που αργότερα λειτούργησε ως τζαμί και μετά κατέρρευσε ίσως από σεισμούς. Ο χώρος θεωρείται αρχαιολογικός, είναι περιφραγμένος και ανήκει στο Δημόσιο.
Ίσως στην αρχαιότητα ο χώρος αυτός, σε συνδυασμό με αυτόν που καταλαμβάνει τώρα ο ναός της Aγίας Αναστασίας, να ήταν ενιαίος και στο σημείο εκείνο να υπήρχε κάποιος αρχαίος ναός όπως μαρτυρούν οι αρχαιότητες που εκτίθενται στο νότιο μέρος του ναού της Αγίας Αναστασίας.

Στον τόπο αυτό οι χριστιανοί έκτισαν δύο ναούς: τον Άγιο Δημήτριο και την Αγία Αναστασία, με προσανατολισμό του ιερού προς την ανατολή, όπως κτίζονται οι ορθόδοξοι ναοί. Μπορεί πρώτα να κτίστηκε ο Άγιος Δημήτριος και μετά την τουρκοκρατία, όταν έγινε τζαμί ο Άγιος Δημήτριος, να ανεγέρθηκε η Αγία Αναστασία.
Σήμερα ο Ναός της Αγίας Αναστασίας αποτελεί τον Ενοριακό Ναό της Μάκρης. Στον Ναό φυλάσσονται τεμάχια των λειψάνων των Αγίων Πέντε Νεομαρτύρων των εκ Σαμοθράκης που μαρτύρησαν στην Μάκρη καθώς και ένα από τα τσιγκέλια από τα οποία τους κρέμασαν.

Ναός Παναγίας Κοσμοσώτειρας Φερών

Σε ένα λοφίσκο της πάλαι ποτέ βυζαντινής κωμόπολης Βήρας (σήμερα Φέρες) βρίσκεται ο βυζαντινός Ναός του 12ου αιώνα αφιερωμένος στην Παναγία την Κοσμοσώτειρα. Ο Ναός, τύπου δικιόνιου, σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού με πεντάτρουλη στέγαση, σήμερα αποτελεί Ενοριακό Ναό των Φερών και κέντρο του ομωνύμου Ιδρύματος των απανταχού Θρακών. Ο εικονογραφικός διάκοσμος αποτελεί δείγμα της υψηλής τέχνης του 12ου αιώνα της Σχολής της Κωνσταντινούπολης

Ο Ναός αποτελεί το Καθολικό της πάλαι ποτέ Ιεράς Μονής Παναγίας Κοσμοσώτειρας Βήρας, που ιδρύθηκε από τον σεβαστοκράτορα Ισαάκιο Κομνηνό το 1152. Σήμερα από όλο το συγκρότημα των οικοδομημάτων της Μονής σώζεται μόνο ο Ναός της Κοσμοσώτειρας, τμήμα των τειχών και των πύργων. Η πανήγυρις του Ναού τελείται κάθε χρόνο στις 15 Αυγούστου και έχει καθιερωθεί ως το Παγκόσμιο Προσκύνημα των Θρακών.

Ναός Γενεσίου της Θεοτόκου Λευκίμης

Η Λευκίμη, ένα γραφικό, αρχοντικό χωριό του Δήμου Τυχερού, τριγυρισμένο από τις ομορφιές της φύσης που βρίσκεται στις παρυφές του προστατευόμενου δάσους Λευκίμης - Δαδιάς έχει ως σήμα κατατεθέν έναν από τους ωραιότερους ναούς του νομού, τον Ιερό Ναό Γενεσίου της Θεοτόκου.

Ο Ιερός Ναός Γενεσίου της Θεοτόκου άρχισε να κτίζεται περί το 1900. Τα πρώτα εγκαίνια έγιναν στις 8 Σεπτεμβρίου 1902. Πρόκειται για έναν ναό βασιλικού ρυθμού, με αξιόλογη αρχιτεκτονική. Οι περίφημοι μάστορες της πέτρας της Λευκίμης έδωσαν στο Ναό του Γενεσίου της Θεοτόκου χαρακτηριστική και πολύ όμορφη φυσιογνωμία που διατηρείται αναλλοίωτη και περίτεχνη μέχρι σήμερα.

Πολλές σπουδαίες αγιογραφίες των αρχών του 20ου αιώνα από ζωγράφους της Αδριανούπολης αλλά και όλης της περιοχής της Θράκης στολίζουν τον ναό. Η πανήγυρις του Ναού εορτάζεται κάθε χρόνο στις 8 Σεπτεμβρίου.

Ιερά Μονή Παναγιάς Πορταΐτισσας Κορνοφωλιάς

Η Ιερά Μονή Κορνοφωλιάς είναι κτισμένη σε απόσταση ενός χιλιομέτρου δυτικά του χωριού Κορνοφωλιά Σουφλίου, πάνω στο λόφο "Κουρί" και τιμάται στη μνήμη της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Πότε ακριβώς κτίστηκε η Μονή, μας είναι άγνωστο. Η τοπική παράδοση τη θέλει να έχει ιστορία τεσσάρων περίπου αιώνων.
Εκείνο που μας είναι γνωστό είναι ότι στις αρχές του 18ου αιώνα δόθηκε ανεπίσημα ως μετόχι στην Ιερά Μονή Ιβήρων του Αγίου Όρους. Κατά το έτος 1747, με τη συγκατάθεση των κατοίκων της Κορνοφωλιάς και με ενέργειες του Μητροπολίτη Διδυμοτείχου Αυξέντιου και του ηγούμενου της Μονής, Ιερομονάχου Αυξεντίου, επισημοποιήθηκε και επικυρώθηκε η κυριότητα της Μονής Ιβήρων, με Πατριαρχικό σιγίλιο (απόφαση) της Ιεράς Συνόδου του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, επί Πατριαρχίας Παϊσίου Β΄.

Μετά την παραχώρησή της στη Μονή Ιβήρων, οι πατέρες της κυριάρχου Μονής έφεραν στο Μετόχι τους αντίγραφο της εικόνας της Παναγίας της Πορταΐτισσας που βρίσκεται στη Μονή Ιβήρων, η οποία αποδείχτηκε εξ ίσου θαυματουργή με την πρωτότυπη και με το δεξί πόδι του αγίου Χαραλάμπους.

Με τα δύο αυτά Ιερά Κειμήλια και κατ΄ακολουθία με τη Μονή, συνδέθηκε στενά ο Ελληνισμός του Καζά (Νομαρχίας) της Αδριανουπόλεως. Οι Έλληνες κάτοικοι της περιοχής περιέβαλαν με μεγάλη αγάπη, ευλάβεια και σεβασμό τη Μονή και τα δύο πολυτιμότερα ιερά κειμήλιά της. Εδώ προσέτρεχαν σε κάθε δύσκολη στιγμή της "σκλαβωμένης" ζωής τους για να ζητήσουν κατά πρώτον τη χάρη και τη βοήθεια της Παναγίας και του αγίου Χαραλάμπους και κατά δεύτερον τις συμβουλές και την ενεργό συμπαράσταση των Πνευματικών της Μονής.

Έτσι, γρήγορα το Μοναστήρι αυτό καταστάθηκε μεγάλο θρησκευτικό, πνευματικό και εθνικό κέντρο του υπόδουλου Ελληνισμού της περιοχής. Λειτουργούσε σ’ αυτό κρυφό σχολείο και χρησίμευε ως τόπος συγκεντρώσεως των ανδρών της περιοχής για να εκπαιδευτούν στην αγροτική έκταση και να συγκροτήσουν έτσι αντάρτικες ομάδες κατά των Τούρκων.
Οι εκάστοτε ηγούμενοί του ήταν πρόθυμοι να βοηθήσουν σε αυτό, μερικοί μάλιστα από αυτούς έγιναν παράδειγμα θυσίας στο βωμό της πίστεως και της πατρίδας. Αναφέρουμε ενδεικτικά τον ηγούμενο Πορφύριο, ο οποίος βρήκε μαρτυρικό θάνατο το έτος 1912 από τα άταχτα Τουρκικά στρατεύματα.
Το μοναστήρι έγινε αναπόσπαστο μέρος της λατρευτικής ζωής του λαού του Έβρου και η ιστορία του δένεται με την ιστορία της περιοχής. Το κύριο πανηγύρι της Μόνης γίνεται στα Εννιάμερα της Παναγίας (Απόδοση της Κοιμήσεως, 23 Αυγούστου)

Ναός Αγίου Γεωργίου Σουφλίου

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Γεωργίου ήταν ο Μητροπολιτικός Ναός της πόλης του Σουφλίου ως το 1935 όταν καταργείται η Μητρόπολις Σουφλίου και ενσωματώνεται στη Μητρόπολη Διδυμοτείχου. Τελευταίος Μητροπολίτης διετέλεσε ο Ιωακείμ Καβύρης, μετέπειτα Μητροπολίτης Αλεξανδρουπόλεως.

Ο Ναός, που βρίσκεται σε κοντινή απόσταση από το Μουσείο μεταξιού, θεμελιώθηκε στα 1818 και τελείωσε στα 1862 - 1863. Είναι βασιλικού ρυθμού, με διπλούς πέτρινους ορόφους στο γυναικωνίτη. Το οκταγωνικό καμπαναριό κτίστηκε το 1910. Έχει 25 μέτρα ύψος και είναι κτισμένο με πωρόλιθο. Τα τέσσερα ρολόγια είναι ελβετικού μηχανισμού, δωρισμένα από τη συντεχνία των υποδηματοποιών. Σπάνιο έργο τέχνης το ξυλόγλυπτο τέμπλο, του ξυλόγλυπτη Σταμάτη Ταλιαδούρου ή Μαδυτινού (καταγόταν από τη Μάδυτο).

Ο Σταμάτης Ταλιαδούρος ασχολήθηκε πολλά χρόνια για να παραδώσει το 1861 σκαλισμένη όλη την ομορφιά της γης στο ξυλόγλυπτο αυτό τέμπλο. Η σύνδεση της ζωής με τη φύση και τον ουράνιο πατέρα, αυτή η μοναδικότητα αποσπά την προσοχή του κάθε επισκέπτη. Οι άγιοι αιωρούνται, έχουν τη μορφή της εξαΰλωσης, σα να μη πατούν στη γη. Η έμπνευση του Σ. Ταλιαδούρου και η τέχνη των Κωνσταντινουπολιτών και Σωζοπολιτών μαστόρων, (τογιαδόρων), συνέδεσε την ζωή του κάτω κόσμου με την επουράνια, με έναν καταπληκτικό τρόπο που προκαλεί δέος, με το Χριστό σταυρωμένο να γέρνει προς τα μπρος, αγκαλιάζοντας όλους τους ανθρώπους.
Ο Σταμάτης Ταλιαδούρος, δεν πρόλαβε να τελειώσει το έργο του. Έτσι, ολοκληρώθηκε από το γιο του. Είναι ένας ναός γεμάτος από παλιές εικόνες. Το τέμπλο συνέχισε να συμπληρώνεται με εικόνες μέχρι το 1901-1902, ίσως και μέχρι το 1909.

Ναός Αγίου Αθανασίου Σουφλίου

Δίπλα στην πλατεία Νίκης, στην πάνω συνοικία του Σουφλίου που οι ντόπιοι την ονομάζουν “Καρκατσιλιά”, βρίσκεται ο Ναός του Αγίου Αθανασίου, μια πέτρινη εκκλησία με πλούσια βιβλιοθήκη, που κτίσθηκε το 1840. Έχει ξυλόγλυπτα, τέμπλο, δεσποτικό και άμβωνα. Στο καμπαναριό του, είναι εντοιχισμένο μαρμάρινο ανάγλυφο, με τη μορφή του Ιερομόναχου αρχιμανδρίτη Σπυρίδωνα Στογιάννου, ο οποίος ήταν για περισσότερο από 30 χρόνια εφημέριος και κοινωνικός ηγέτης της ενορίας του.

Ιερά Μονή Αγίου Αθανασίου Αλωνίων Σαμοθράκης

Το Μετόχι του Αγίου Αθανασίου βρίσκεται έξω από τα Αλώνια δίπλα στο στρατόπεδο του νησιού. Αποτελεί Μετόχι της Ιεράς Μονής των Ιβήρων του Αγίου Όρους που έχει παραχωρηθεί για την καλύτερη διαχείρισή του στην Μητρόπολη Αλεξανδρουπόλεως. Στον περίβολο του Μετοχίου βρίσκεται ο ομώνυμος πετρόκτιστος Ιερός Ναός του Αγίου Αθανασίου και το οίκημα που φιλοξενεί τον υπεύθυνο του Μετοχίου.
Ο 'Iων Δραγούμης στο βιβλίο του για τη Σαμοθράκη, αφιερώνει αρκετές σελίδες στη Μονή, στα κεφάλαια “Στο Μετόχι” και “Νευρικοί Διάλογοι”.

Η Μονή έχει ανακαινισθεί πρόσφατα και πανηγυρίζει στις 18 Ιανουαρίου.

Στασίδι του Αποστόλου Παύλου

Το Στασίδι του Αποστόλου Παύλου βρίσκεται στην βόρεια πλευρά της Σαμοθράκης στο 7ο χλμ. της οδού Καμαριώτισσας - Θερμών. Πρόκειται γιά ένα ημικυκλικό περιστύλιο κτισμένο με βάση την σαμοθρακική οικοδομική τέχνη και παράδοση που κοσμείται από τέσσερα μεγάλα ψηφιδωτά που αναπαριστάνουν το πέρασμα του Αποστόλου των Εθνών Παύλου από το νησί το 49 μ.Χ.. Στο κέντρο υπάρχει μεταφρασμένο σε πολλές γλώσσες το αποστολικό χωρίο από τις Πράξεις των Αποστόλων (16, 9-12), το οποίο μαρτυρεί το γεγονός.
Σύμφωνα με το κείμενο των Πράξεων και από την Παράδοση, ο Απόστολος Παύλος ευρισκόμενος στην Τρωάδα είδε ένα όραμα, στο οποίο ένας άνδρας Μακεδόνας τον καλούσε να αφήσει την Ασία, να περάσει στην Ευρώπη και να κηρύξει το Ευαγγέλιο στην Ελλάδα. Ο Παύλος τότε από την Τρωάδα με ένα πλοιάριο πέρασε στην Σαμοθράκη (μάλλον προσορμίστηκε στο λιμάνι της Παλαιάπολης), κατέβηκε στο νησί, συνάντησε τους γηγενείς Σαμόθρακες, συναναστράφηκε μαζί τους για μία ημέρα, κοιμήθηκε εκεί και την επομένη μετέβη στην Νεάπολη (σημερινή Καβάλα).
Σε ανάμνηση αυτού του περάσματος του Αποστόλου από τη Σαμοθράκη, που καθιστά το νησί ως το πρώτο ευρωπαϊκό έδαφος που πάτησε το πόδι του ο Παύλος, αλλά και της ολιγόωρης διαμονής του στο νησί, η Ιερά Μητρόπολη Αλεξανδρουπόλεως σε συνεργασία με τον Δήμο Σαμοθράκης, την Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ροδόπης-Έβρου και την Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, κατά το έτος 2007-08 έκτισαν αυτό το μνημείο στην θέση όπου εκεί κοντά προσορμίσθηκε το πλοίο που μετέφερε τον Απόστολο Παύλο. Κοντά στο Στασίδι βρίσκεται ο αρχαιολογικός χώρος με τα ερείπια παλαιοχριστιανικής βασιλικής που κτίσθηκε τους πρώτους αιώνες, ίσως σε ανάμνηση αυτού του γεγονότος.
Οι Σαμόθρακες τιμούν πολύ τον Απόστολο Παύλο και για πολλά χρόνια μαρτυρείται ότι εορταζόταν πάνω στα ερείπια Θεία Λειτουργία κατά την ημέρα της εορτής του στις 29 Ιουνίου.

Η Ιερά Μητρόπολις έχει καθιερώσει τον χώρο του Στασιδίου ως χώρο όπου κάθε χρόνο την ημέρα της εορτής, τιμάται η μνήμη του Αποστόλου στο νησί με αγρυπνία που τελείται το βράδυ της παραμονής.

Εξωκκλήσι Παναγίας της Κρημνιώτισσας

Στη νότια πλευρά της Σαμοθράκης στο δρόμο για την Παχιά Άμμο, λίγο πριν την παραλία στρίβουμε αριστερά και μέσω βατού χωματόδρομου - τσιμεντόδρομου μήκους 3 χλμ. φτάνουμε σε υψόμετρο 311 μ. όπου γαντζωμένο στα βράχια σαν αετοφωλιά, στην άκρη ενός απόκρημνου βράχου δεσπόζει το ξωκλήσι της Παναγίας της Κρημνιώτισσας. το οποίο πήρε το όνομά του από το γεγονός ότι είναι κτισμένο πάνω σε απότομους γκρεμούς αφού η περιοχή αποτελείται από απόκρημνες και βραχώδεις εντυπωσιακές πλαγιές.

Οι ντόπιοι διηγούνται ότι την εποχή της Εικονομαχίας, Σαμοθρακίτες βοσκοί βρήκαν την εικόνα της Παναγίας κοντά στην παραλία και τη μετέφεραν σε μια σπηλιά. Εκείνη εξαφανίστηκε και εμφανίστηκε στο βράχο, όπου τελικά χτίστηκε το ξωκλήσι με τα πενήντα σκαμμένα πάνω στο βράχο σκαλοπάτια.
Πρόκειται για εξαιρετική θέση θέας, από όπου μπορεί ο επισκέπτης να απολαύσει το υπέροχο και μοναδικό πανοραμικό τοπίο προς τη θάλασσα, την παραλία της Παχιάς Άμμου, την Ίμβρο, το λόφο του Άη Λια, τους εντυπωσιακούς απότομους γκρεμούς και την ομορφιά του ξωκλησιού με τον προαύλιο χώρο, τα σκαλοπάτια και την περίφραξη.
Η θέση επίσης είναι ιδανική για τη θέα του ηλιοβασιλέματος. Η ύπαρξη νερού και βρύσης συντελεί στην διευκόλυνση της παραμονής και της απόλαυσης της υπέροχης θέας.